Pleegzorg en de transitie: visie en aanbevelingen

Inleiding
Recht op een goede opvoeding
Aanbevelingen
Samenvatting

Inleiding
Maatschappelijke waarden zorgen er sinds jaar en dag voor dat mensen elkaar helpen bij de opvoeding van kinderen. Ouders met opvoedvragen bespreken die met vrienden, buren of (groot-)ouders en wisselen ervaringen en methodes uit. Voor een deel van de ouders zijn deze hulpbronnen niet voorhanden of schieten ze tekort. Opvoedondersteuning vanuit een Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG) kan voor hen een alternatief zijn, mits zij het CJG weten te vinden en er geen drempelvrees bestaat. Als, om welke reden ook, meer ondersteuning of ingrijpen van buitenaf nodig is, komt professionele jeugdhulpverlening in beeld. Maar wat doen we als het stelsel niet brengt wat nodig is?

Transitie = verandering = verbetering?

Er bestaan op dit moment grote zorgen over het functioneren van de jeugdzorg. Een te grote toeloop en een moeizame samenwerking zijn de grootste struikelblokken. De jeugdzorg zal daarom een wezenlijke verandering (moeten) ondergaan. Verbetervoorstellen zijn o.a.: het realiseren van één financieringssysteem, de CJG’s worden front office voor alle jeugdzorg en het verplaatsen van de regie van provincies naar gemeenten, omdat zij directer betrokken zijn bij het welzijn van de burgers dan de provinciale overheid. Deze overgang van de jeugdzorg van provincie naar gemeente wordt de transitie van de jeugdzorg genoemd. Het huidige stelsel onverkort overnemen is, vanwege de gebreken, geen optie. De gemeenten kunnen deze kans grijpen om vanuit een heldere visie een stelsel te bouwen dat goed functioneert voor de hulpvragers én de hulpbieders.

Het belangrijkste doel van de transitie is het verbeteren van de jeugdzorg. Een van de belangrijkste aandachtpunten is de extra inzet op preventie, waarbij de focus gericht is op de eigen kracht van mensen en hun netwerk. Het is tegelijkertijd niet realistisch om er van uit te gaan dat zware vormen van jeugdzorg, zoals vrijwillige en gedwongen uithuisplaatsing van kinderen, in de toekomst niet meer nodig zijn. Wanneer thuis wonen (tijdelijk) niet kan, is het wenselijk dat de opvoeding van jeugdigen door pleegouders wordt overgenomen. Taken en verantwoordelijkheden zullen in dat geval tussen ouders, pleegouders en professionals gezamenlijk en tot ieders tevredenheid afgestemd dienen te worden, met de bedoeling om de ondersteuning zo kort en beperkt mogelijk te laten zijn.

De uitdaging voor de gemeenten is een visie te creëren op inhoud, die vorm kan geven aan zowel lichte als verdergaande vormen van ondersteuning, waaronder uithuisplaatsing.

Recht op een goede opvoeding

Pleegzorg Advies Nederland pleit ervoor om het recht op een goede opvoeding binnen de jeugdzorg centraal te stellen, en niet (alleen) het recht op (jeugd-)zorg.

Wat is een goede opvoeding?

Goede opvoeding is, kort gezegd, voldoende aandacht geven en gewenst gedrag voorleven. Welke elementen daarvoor belangrijk zijn verschilt van kind tot kind. Voor een goede opvoeding is naast de inzet en aandacht van de opvoeder ook een veilige en voorspelbare omgeving voor de jeugdige van groot belang.

Wat betekent het recht op goede opvoeding voor uithuisgeplaatste kinderen?

Een kind dat in een pleeggezin gaat wonen, krijgt te maken met traumatische discontinuïteit in zijn/haar leven. Veiligheid en voorspelbaarheid zijn voor deze kinderen niet vanzelfsprekend, wat hun ontwikkeling nadelig kan beïnvloeden. Er zijn meerdere opvoeders en professionele ondersteuners betrokken bij de opvoeding, die gezamenlijk af moeten stemmen op welke manier “goede opvoeding” wordt geboden aan de jeugdige. Dit alles maakt dat de opvoedomgeving voor pleegkinderen met de grootste zorg omgeven moet worden.

Wat betekent het recht op goede opvoeding voor de (her)inrichting van jeugdzorg?

Het betekent opnieuw kijken naar de rol van Bureau Jeugdzorg zoals die is vastgelegd in de wet op de Jeugdzorg art 5 en 6. In deze artikelen wordt de nadruk gelegd op het nemen van beslissingen en beheersing van het hulpverleningsproces boven het geven van vertrouwen en bieden van ondersteuning zodat ouders de opvoeding (weer) zelf aankunnen. Waar is een jeugdige het meest duurzaam mee geholpen?

Het betekent dat, bij opvoedproblematiek, versterking van de opvoedomgeving van het kind centraal komt te staan en niet het hulpverleningsaanbod van een organisatie van Jeugdzorg.

Het betekent opnieuw kijken naar welke kennis, competenties en vaardigheden hulpverleners in de jeugdzorg dienen te beschikken om adequaat aan te sluiten op dat wat belangrijk is voor de opvoeding van jongeren.

Het betekent het erkennen van de inherente problematiek van uithuisgeplaatste kinderen. Deze kinderen worden opgevoed in een ingewikkelder systeem met vele gedeelde en verdeelde verantwoordelijkheden.

(terug naar boven)

Aanbevelingen van Pleegzorg Advies Nederland

Pleegzorg Advies Nederland is kenner van pleegzorg, staat met beide benen in de pleegzorgpraktijk en onderhoudt contact met een uitgebreid netwerk van pleegzorg-betrokken partijen.

Op basis van kennis en ervaring worden de volgende aanbevelingen gedaan:

1. Maak het belang van een goede opvoeding leidend

Het lijkt zo makkelijk: “recht op een goede opvoeding”. Binnen pleegzorg is het goed invulling geven aan dit recht echter geen vanzelfsprekendheid. Doordat bij een uithuisplaatsing in een pleeggezin altijd meerdere opvoeders (ouders én pleegouders) en professionele ondersteuners (met evenzoveel ziens- en werkwijzen) betrokken zijn, is het een grote uitdaging om te zorgen dat de vele onderlinge relaties ten dienste staan van de ontwikkeling van kinderen. Het gaat hier om relaties op macro-, meso- en microniveau: tussen opvoeders en ondersteuners, tussen opvoeders onderling en tussen ondersteuners onderling.

Er spelen daarbij altijd vele belangen een rol. Alle betrokkenen hebben nl ook eigen belangen (bijv. status, ambitie, werkgelegenheid). Deze belangen strijden regelmatig om voorrang, wat de samenwerking en het recht op een goede opvoeding onder druk kan zetten.

De transitie zal veel veranderingen met zich mee brengen waarin niet met alle belangen rekening gehouden kan worden. Dit zal de nodige weerstand oproepen. Het is belangrijk om regelmatig te toetsen of het recht op een goede opvoeding (nog steeds) voorop staat tijdens het proces van stelselverandering.

2. Trek lering uit het verleden en de huidige praktijk

Jeugdzorg is ingewikkeld, pleegzorg is ingewikkelder.
De grootste fout die tijdens de transitie gemaakt kan worden is het onderschatten van de complexiteit van de samenwerking tussen de deelnemers van het pleegzorgsysteem. Om de complexe materie van de jeugdzorg tijdens de transitie te kunnen beheersen, kan gekozen worden om eerst de grote lijn uit te werken. Het risico is aanwezig dat men dan blijft hangen in abstracte algemeenheden en goedbedoelde terminologie, waardoor essentiële onderwerpen (lees: de huidige struikelblokken, zoals de samenwerking en vormgeven van verantwoordelijkheden) worden uitgesteld of zelfs helemaal niet worden uitgevoerd, omdat ze uiteindelijk weer te complex blijken te zijn om te passen in het grote plaatje.

Pleegzorg Advies Nederland pleit ervoor om vanuit de andere kant aan te vliegen en uit te gaan van de werkelijke uitdagingen binnen de jeugdzorg. Als het lukt om op deze onderdelen, binnen de gegeven visie, concrete verbeteringen te realiseren, dan verandert er wezenlijk iets ten goede voor de kinderen waarvoor wij een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid dragen. Dit kost in eerste instantie meer tijd en energie, maar deze investering zal zichzelf snel en op meerdere terreinen terugverdienen.

3. Benut reeds aanwezige kennis, complexiteit vraagt deskundigheid

Om te kunnen denken en handelen vanuit de behoeften van kinderen met opvoedvragen zijn specialisten nodig die op de hoogte zijn van deze behoeften en de bottlenecks binnen hun domein. Willen we tot een duurzame stelselverbetering komen, dan zal de kennis van deze specialisten gekoppeld moeten worden aan de kennis van bedrijfsvoering binnen jeugdzorg (taakrealisatie, financieel beleid en HRM).

De benodigde inhoudelijke expertise is te vinden bij vertegenwoordigers van ouders, pleegouders en jongeren en kenners van preventieve jeugdzorg, pleegzorg, LVG, GGZ, gesloten jeugdzorg, jeugdreclassering en jeugdbescherming. Het is belangrijk om zo snel mogelijk de genoemde kennis met elkaar te verbinden zodat deze kan resoneren en het recht op een goede opvoeding op een zo goed mogelijke manier vorm gegeven kan worden.

Pleegzorg Advies Nederland heeft veel ervaring mbt het inventariseren en afstemmen van de verschillende verwachtingen, doelen en verantwoordelijkheden van betrokken partijen, en wijst er op dat het geen gemakkelijke klus is om de verschillende partijen hun eigen belangen te laten ontstijgen. Het is misschien wel de grootste uitdaging van de hele operatie.

(terug naar boven)

Samenvatting

De transitie van de jeugdzorg naar de gemeenten biedt kansen om de effectiviteit van de geboden opvoedondersteuning te verbeteren, wanneer de focus gericht is op de eigen kracht van mensen. Voor Pleegzorg Advies Nederland is het recht op een goede opvoeding daarbij de leidende gedachte.

Als een kind niet meer thuis kan wonen, vinden burgers en overheid dat pleegzorg de meest gewenste vorm van zorg is. Pleegzorg is vanwege de vele betrokkenen met hun individuele belangen een zeer ingewikkelde vorm van jeugdzorg. Deze complexiteit wordt vaak onderschat. Het risico dat pleegzorg tijdens de transitie onvoldoende aandacht krijgt is daardoor levensgroot aanwezig. De gevolgen daarvan zijn groot voor zowel de pleegkinderen (die te vaak worden verplaatst), voor pleegouders (die onvoldoende worden gehoord en afhaken), voor ouders (waar onvoldoende ruimte voor blijkt te zijn) en professionals (die hun hulpverleningstaak onvoldoende uit kunnen voeren).

Jeugdzorg raakt de fundamenten van de samenleving. We moeten er als maatschappij voor zorgen dat kinderen (de volwassenen van de toekomst) niet het kind van de rekening worden omdat we vanaf de start van de transitie onvoldoende aandacht schenken aan de randvoorwaarden die het stelsel vorm moeten geven.

Pleegzorg Advies Nederland pleit ervoor om de transitie vorm te geven vanuit de uitdagingen, de huidige knelpunten. Kijk goed naar de praktijk en leer van het verleden. Breng diegene die zich bewust zijn van de complexiteit van jeugdzorg bij elkaar en maak gebruik van hun kennis en ervaringen om binnen jeugdzorg, het recht op goede opvoeding vorm te geven. Ben je ervan bewust dat pleegzorg een belangrijke steunpilaar voor goede jeugdzorg is en dat deze in het proces niet vergeten wordt.

Pleegzorg Advies Nederland
Mei 2011

(terug naar boven)

Aanbod van Pleegzorg Advies Nederland mbt transitie jeugdzorg.